--- Lê Xuân ---
Sự tích Trầu cau không biết xuất hiện từ bao giờ nhưng nó mãi mãi tượng trưng cho khát vọng hôn nhân hạnh phúc. Tục ăn trầu ở Việt Nam và một số nước vùng Đông - Nam á có từ lâu đời. Ngay cả ông Vua trong truyện cổ tích "Tấm Cám" cũng thích miếng trầu têm cánh phượng của cô Tấm. Biết bao câu ca dao dân ca về tình yêu chứa đựng hình ảnh của trầu cau. Bởi vì Miếng trầu là đầu câu chuyện, hoặc Miếng trầu nên dâu nhà người.
Trong các lễ cưới hỏi không thể thiếu trầu cau: Quan năm tiền cưới lại đèo buồng cau hoặc trong thơ Nguyễn Bính: Nhà gái ăn chín nghìn cau/ Tiền cheo tiền cưới chừng đâu chín nghìn. (Giấc mơ anh lái đò). Trầu cau có mặt trong các chặng đường của tình yêu, từ lúc làm quen tỏ tình đến thách cưới, sum họp hay chia ly. Hãy lắng nghe lời đối đáp giữa hai anh chàng đi câu và cô gái hái dâu:
Sáng ngày em đi hái dâu
Em gặp anh ấy ngồi câu thạch bàn
Hai anh đứng dậy hỏi han
Hỏi rằng cô đã vội vàng đi đâu?
- Thưa rằng em đi hái dâu
Hai anh mở túi đưa trầu mời ăn
Thưa rằng bác mẹ em răn
Làm thân con gái chớ ăn trầu người
Hai anh được dịp giới thiệu miếng trầu "đặc biệt" của mình để nài nỉ cô gái:
Trầu này trầu quế trầu hồi
Trầu loan trầu phượng, trầu tôi trầu mình
Trầu này trầu tĩnh, trầu tình
Trầu nhân , trầu ngãi, trầu mình , trầu ta
Trầu này têm tối hôm qua
Trầu cha, trầu mẹ đem ra mời nàng
Trầu này không phải trầu hàng
Không bùa, không thuốc sao nàng không ăn ?
Hay nàng chê khó, chê khăn
Xin nàng đứng lại mà ăn trầu này.
Cô gái khéo léo từ chối một cách tế nhị để chàng trai không bị "mất mặt", đồng thời tỏ thái độ lờ lững của mình:
Miếng trầu ăn nặng bằng chì
Ăn rồi em biết lấy gì đền ơn.
Chàng trai lại dấn thêm một bước, khẳng định giá trị miếng trầu của mình và cũng là tế nhị, khẳng định không hề có sự bắt ép trong tỏ tình:
Trầu này têm những vôi Tàu
Giữa thêm cát cánh, hai đầu quế cay
Trầu này ăn thật là say
Dù mặn dù nhạt dù cay dù nồng
Dù chẳng nên vợ nên chồng
Xơi dăm ba miếng kẻo lòng nhớ thương.
Trong tình yêu nam nữ, người bình dân ít bị ràng buộc bởi lễ giáo phong kiến. ở bài ca dao khác, cô gái đã chủ động ướm hỏi chàng trai về tình duyên:
Anh về cuốc đất trồng cau
Cho em vun kẻ dây trầu một bên
Chừng nào trầu nọ bén lên
Cau kia bén trái lập nên cửa nhà.
Trầu "bén lên" cau "bén trái" cũng chính là tình yêu đã chớm nở, đã bén duyên. Và khi chàng trai sang nhà cô gái chơi thì cô đã chủ động mời trầu:
Ra vườn hái quả cau xanh
Bổ ra làm sáu mời anh xơi trầu
Cau bổ làm sáu là loại cau đã đủ độ chín, không non cũng không già, khi yêu nhau họ có thể bổ làm ba, không so đo hơn thiệt, to nhỏ, và nếu chẳng yêu nhau nữa thì cũng quả cau sáu kia có khi được bổ ra thành mười.
Yêu nhau cau sáu bổ ba
Ghét nhau cau sáu bổ ra làm mười
Được lời mời trầu của cô gái, chàng như mở cờ trong bụng, nói thẳng ý định mình:
Vào vườn hái quả cau non
Anh thấy em giòn muốn kết nhân duyên
Cau thì "cau non", "cau xanh", trầu thì "trầu vàng, trầu quế". Miếng trầu, quả cau, cũng mang sắc mầu lung linh như tình yêu ban đầu.
Có trầu mà chẳng có cau
Làm sao cho đỏ môi nhau thì làm
Trầu, cau và vôi là ba yếu tố tạo nên mầu đỏ cho môi người ăn trầu: Hạnh phúc chỉ có được khi tình yêu đến từ hai phía, tự nguyện và dâng hiến, không một chút vụ lợi tính toán. Trầu và cau cũng là ẩn dụ để chỉ anh em, chỉ tình duyên bền chặt gắn bó. Tình yêu đẹp sẽ làm cho con người vị tha hơn "một trăm chỗ lệch cũng kê cho bằng", vì thế người bình dân đã nói thẳng lòng mình:
Yêu nhau trầu vỏ cũng cay
Ghét nhau cau đậu đầy khay chẳng màng
"Trầu vỏ" là loại trầu ăn không có cau, cau được thay bằng một loại vỏ như "cây mấu" hoặc "bẹ mo cau non", không thể ngon bằng loại trầu ăn với "cau đậu" (hạt cau không bị bong ra trong miếng cau). Hoặc là cách "nói quá" cho vui:
Yêu nhau thì ném bã trầu
Ghét nhau ném đá vỡ đầu nhau ra
Khi tình yêu mặn nồng thì dù có "cau khô" đi chăng nữa ăn với "trầu vàng" vẫn ngon.
Đêm khuya thiếp mới hỏi chàng
Cau khô ăn với trầu vàng xứng không?
Cô gái hỏi để mà hỏi thôi, chứ thực ra đã đồng ý với chàng trai trong lời khẳng định đó rồi. Và nếu tình duyên trục trặc thì họ chẳng mời trầu nhau nữa, cho dù bên kia nài nỉ.
Ăn trầu thì ngỏ trầu ra
Một là thuốc độc, hai là mặn vôi
Ở bài ca dao "Trèo lên cây bưởi...", chàng trai đến muộn, buông lời nuối tiếc khi em đã "như chim vào lồng, như cá cắn câu". Cô gái chỉ biết thở dài với lời trách móc:
"Ba đồng một mớ trầu cay
Sao anh chẳng hỏi những ngày còn không?
Trầu cay rẻ thế, chỉ "ba đồng" mà mua được cả "một mớ'', sao anh chậm chân, chẳng đem miếng trầu dạm hỏi để "đặt cọc", "xí phần". Cô gái đã an phận nhưng không khỏi luyến tiếc chàng trai. Trong Dân ca Quan họ Bắc Ninh, hát "mời trầu" là chặng hát mở đầu của cuộc đối đáp giao duyên. Các liền anh liền chị mời nhau ăn miếng trầu mới hát, và khi "giã bạn" họ lại mời nhau một miếng trầu kỷ niệm để hẹn lần gặp sau. Thế mới biết miếng trầu trong dân gian có ý nghĩa thiêng liêng đối với đời sống tình cảm của người bình dân như thế nào.
Ngày nay, dân ta ít người ăn trầu, nhưng những câu ca dao dân ca về trầu cau vẫn còn đó, nhắc nhở ta về những gì là chân quê, về sự trong sáng của tình yêu nam nữ.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét